ભગવાન કોણ?

ભગવાન કોણ?

માણસનું પોતાનું ધાર્યું થાય નહીં એટલે ભગવાનને દોષ આપે અથવા તેને ભગવાનની મરજી કહીને છોડી દે. આ જન્મના કર્મનું કોઈ ધ્યાન ન આપે અને પૂર્વજન્મના કર્મના નામે દોષનો ટોપલો પોતાની નબળાઈ પરથી હટાવી લે.

જીવન કેટલું? શરૂઆતનાં ૨૦-૨૫ વર્ષ ભણતરમાં જાય, પછીનાં ૨૫-૩૦ વર્ષ રોજગારી અને સુવિધાઓના ઉપાર્જનમાં, અને છેલ્લાં ૨૫-૩૦ વર્ષ સંતાનોના સહારે અથવા નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયા હોય તો પેન્શનના સહારે વીતી જાય.

એક જીવન એવું કે કોઈ આયોજન કે જાગૃતિ વિના સવારે ઊઠ્યાં અને સાંજે ઊંઘી ગયા એમ દિવસો, મહિના અને વર્ષો વીતી જાય. ક્યારેક પાછું વળી જુએ ત્યારે ખબર પડે કે જીવનની ટ્રેન હજી તો પ્લેટફોર્મ પર જ ઊભી છે; તેની પટરી પરથી એક ઇંચ પણ ખસી નથી. ન કોઈ દોરવણી હતી, ન દોરવણી મેળવવાની તમન્ના.

જીવન છે એટલે ટાઢ અને તડકો બંને આવવાના. સુખ મળે અને દુઃખ પણ. અકસ્માત આવે અને બીમારી પણ. જન્મ, જરા અને મૃત્યુથી કોણ છૂટી શકે? કોઈ નહીં. રાય હોય કે રંક.

જીવનમાં આગળ વધવું હોય તો જાગી જવું પડે. ઊઠ્યાં ત્યાંથી સવાર. બસ, માણસ હડફ દઈને ઊભો થઈ જાય, જાગી જાય અને પુરુષાર્થ કરવા મંડી પડે. ભારતીય ઉપનિષદો કંઈક આવી જ શિક્ષા આપે છે. કુરાન પણ ઇકરા (શિક્ષા), ઇલ્મ (જ્ઞાન અને કૌશલ્ય) તથા તાલીમની વાત કરે છે.

તેથી જે ભણતાં હોય તે ભણવામાં તન-મન પૂરું લગાવે. જે મધ્યાવસ્થામાં હોય અને ગૃહસ્થ હોય તે કમાણી વધારે, ખોટા ખર્ચા બંધ કરે, યોગ્ય બચત અને રોકાણ કરે, વ્યસન મુક્ત રહે તથા ભણનારાઓને પ્રોત્સાહિત કરે. જે વાનપ્રસ્થમાં આવી ગયા હોય તે સાવ નિવૃત્ત થવાને બદલે પોતાના ભરણપોષણ જેટલું આર્થિક ઉપાર્જન ચાલુ રાખે અને કુટુંબ સંધાય તેવા કાર્યોમાં ઊભા રહે. બિનજરૂરી ખટપટ, અંધશ્રદ્ધા અને બીજાનું બૂરું જોવાની વૃત્તિમાંથી બહાર આવે.

જે ત્રણેય તબક્કા પાર કર્યા પછી જીવે છે તે પોતાને નસીબદાર સમજે. આ જીવન, આ પૃથ્વી અને આ સંસારનો આભાર માને. પોતાના તનને તંદુરસ્ત રાખે અને મનને ભગવાનના ભજનમાં લીન રાખે.

પરંતુ વાત તો અધૂરી રહી ગઈ. આ ભગવાન કોણ? ક્યાં રહે?

કોઈ ઉપર જોયા કરે. ત્યાં અનંત વર્ષો સફર કરીએ તો ખુલ્લા આકાશ અને અવકાશી પદાર્થો સિવાય બીજું કંઈ નથી. તેવું તો આકાશ અને પદાર્થો આપણી આજુબાજુ પણ છે. કોઈ મંદિરની મૂર્તિમાં ભગવાન જુએ, તો મૂર્તિઓ તો મંદિરો અને દુકાનોમાં પાર વગરની છે. તેમાંથી સાચી કઈ? કોઈ માતા-મઢમાં જુએ, તો વેણ-વધાવા તો એકી-બેકી સંખ્યામાં જ આવવાના. ઘઉંના દાણા જુઓ કે કાંકરા, એકી નહીં તો બેકી આવવાના. દાણા પડવાથી કોઈ પાસ કે ફર્સ્ટ ક્લાસ થઈ શકે નહીં. ગરીબ ધનવાન થઈ શકે નહીં. રોગી નિરોગી થઈ શકે નહીં. આપણી તકલીફનું કારણ શોધી તેનો ઉપાય ન કરીએ તો બધું નકામું. જે ભૂવાને પોતાનું જ ભાન ન હોય તે ધૂણીને બીજાનું ભલું કરે, તે ક્યારેય બનવાનું નથી. તેનું ધ્યાન તેના સ્વાર્થ અને મહત્વ મેળવવા તરફ વધારે રહેવાનું.

તો પછી આ ભગવાનને ગોતવો ક્યાં?

ભગવાન પણ ખરો! બધાને બહાર ખોળતા કરી, તે ખોળનારાના હૃદયમાં જઈને બેસી ગયો. આપણી નજર બધે જાય, પરંતુ પોતાના પર ન જાય. આ બગબગાટ અજવાળું ચોવીસે કલાક આપણી સાથે રહે છે. આપણે ખાઈએ, પીએ, હરીએ, ફરીએ, બોલીએ, વિચારીએ, કામ કરીએ, થાકીએ તો ઊંઘી જઈએ, ઊંઘીને પાછા ઊઠીએ, કોઈને સ્પર્શ કરીએ, કંઈક ગંધ લઈએ, કંઈક સાંભળીએ, કંઈક જોઈએ; શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધનો આટલો મોટો ભંડાર ભોગવીએ, છતાં તેના ભોગવનારા અને તેને અજવાળું આપતી ચેતનાશક્તિ પર આપણું ધ્યાન જ ન જાય. ભગવાન ત્યાં છે.

ભજવું હોય તો તે ચૈતન્યને ભજો. તમારા એકલામાં નહીં, પરંતુ ચારેકોર તમારી આજુબાજુ ફેલાયેલી એ વિરાટ ઊર્જાનો અનુભવ કરો. એ એકલો તમારી પાસે નથી; તમારી પત્ની કે પતિ, સંતાનો, વહુઓ, ભાઈ-ભાંડુઓ, મિત્રો, સગાં-સ્નેહીઓ, શત્રુઓ, હિતેચ્છુઓ અને હિતશત્રુઓ—બધામાં તે જ બનીને બેઠો છે. “અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રી હરિ, જૂજવે રૂપે અનંત ભાસે.” જે હું છું તે જ તું અને તે છે. હવે પ્રશ્ન થાય કે કોના પ્રત્યે રાગ કરું? કોનો દ્વેષ કરું? શું ઈર્ષ્યા અને અદેખાઈની આગમાં મારું અને બીજાનું આયખું બગાડી દઉં કે એકબીજાને મદદરૂપ થઈ બધાની ભલાઈ પર ધ્યાન આપું?

જીવન તો ક્રિકેટ મેચની એક ઇનિંગ છે. સદી મારું કે શૂન્ય પર આઉટ થાઉં, આ રંગમંચ પરનો એક કિરદાર નિભાવીને બસ અદૃશ્ય થઈ જવાનું છે. અવ્યક્ત હતો, વ્યક્ત થયો અને ફરી પાછો અવ્યક્ત થઈ જવાનો.

ભૂતકાળ હવે બદલી શકવાનો નથી. જે ગયું તે ગયું. ભવિષ્યની તો રાજા રામને પણ ખબર નહોતી. તેથી બાકી રહ્યું તે વર્તમાન. અબ ઘડી. આ ઘડીને ઘડવાનું શરૂ કરીએ, તો જેમ કાંકરે કાંકરે પાળ બંધાય અને ટીંપે ટીંપે સરોવર ભરાય, તેમ ધીમે ધીમે મક્કમ રીતે કરેલા પ્રયાસો ઉન્નતિ તરફ લઈ જશે—શારીરિક, માનસિક અને આત્મિક જીવનની ઉન્નતિ.

એ ચૈતન્ય ભગવાનને ભજો, જે તમારી ચેતનામાં વસેલો છે. તેને હર પળે નમન કરી, શુદ્ધ હૃદયથી તેના આશીર્વાદ મેળવી કાર્યનો આરંભ કરો. તમને નિરાશા નહીં મળે.

સાથે સાથે સંતોષ રાખજો. બીજાનું જોઈને બળવાને બદલે, તેનામાંથી સારું જોઈ, તેની નકલ કરી અને તે માર્ગે આગળ વધશો તો સફળ થશો.

જો, સોબતથી સાવધાન રહેજો—તમારી પણ અને તમારા સંતાનોની પણ. એક જૈન મુનિ મને કહેતા કે આંબાની કેરીનો મીઠો સ્વાદ પૂરો લેવો હોય તો તેના ૧૦૦ જોજનમાં પણ લીમડો ન હોવો જોઈએ; નહીં તો લીમડાની કડવાશ તેમાં આવી જાય. તેથી આપણે કોની સાથે ઊઠીએ, બેસીએ, બોલીએ, ફરીએ; શું જોઈએ, શું સાંભળીએ અને શું ગ્રહણ કરીએ—તે બધાની અસર આપણા તન, મન, વિચારો અને બુદ્ધિ પર પડવાની જ. પરિણામ પણ આવવાનું જ—ક્યાં તો જીવન સ્વાદિષ્ટ બનશે, અથવા કડવું. પસંદગી આપણે કરવાની છે.

આત્મવિશ્વાસ અને આત્માનુસંધાન જ સફળતાની ચાવી છે; વેણ, વધાવા અને દોરા નહીં. બોકડો વધેરો કે સુખડી ધરો, સાચું સુખ અને ભગવાન કે માતા તમારા અંતરમાં જ છે. શોધશો તો મળશે, કારણ કે તે એક મિલીમીટર જેટલો પણ દૂર નથી.

૨ જૂન, ૨૦૨૬

भगवान कौन?

मनुष्य की अपनी इच्छा पूरी नहीं होती तो वह भगवान को दोष देता है या फिर उसे भगवान की इच्छा कहकर छोड़ देता है। इस जन्म के कर्मों पर ध्यान नहीं देता और पूर्वजन्म के कर्मों के नाम पर दोष का बोझ अपनी कमजोरी से हटाकर कहीं और डाल देता है।

जीवन कितना है? शुरुआती 20-25 वर्ष शिक्षा में बीत जाते हैं, अगले 25-30 वर्ष रोजगार और सुविधाओं के अर्जन में, और अंतिम 25-30 वर्ष संतान के सहारे या नौकरी से निवृत्त होने पर पेंशन के सहारे गुजर जाते हैं।

एक जीवन ऐसा भी होता है जिसमें बिना किसी योजना और जागरूकता के सुबह उठे और शाम को सो गए; इसी तरह दिन, महीने और वर्ष बीत जाते हैं। कभी पीछे मुड़कर देखते हैं तो पता चलता है कि जीवन की रेलगाड़ी अभी भी प्लेटफ़ॉर्म पर ही खड़ी है; अपनी पटरी से एक इंच भी आगे नहीं बढ़ी। न कोई मार्गदर्शन था, न मार्गदर्शन पाने की इच्छा।

जीवन है तो ठंड और धूप दोनों आएँगे। सुख मिलेगा तो दुःख भी मिलेगा। दुर्घटनाएँ आएँगी तो बीमारियाँ भी आएँगी। जन्म, जरा और मृत्यु से कौन बच सकता है? कोई नहीं—चाहे राजा हो या रंक।

जीवन में आगे बढ़ना हो तो जागना पड़ता है। जहाँ जागे, वहीं से सवेरा। बस, मनुष्य झटके से उठ खड़ा हो, जाग जाए और पुरुषार्थ में लग जाए। भारतीय उपनिषद कुछ ऐसी ही शिक्षा देते हैं। कुरान भी इकरा (शिक्षा), इल्म (ज्ञान और कौशल) तथा तालीम की बात करती है।

इसलिए जो विद्यार्थी हैं वे पढ़ाई में तन-मन लगा दें। जो गृहस्थ जीवन के मध्य चरण में हैं, वे अपनी आय बढ़ाएँ, अनावश्यक खर्च बंद करें, उचित बचत और निवेश करें, व्यसनमुक्त रहें तथा पढ़ने वालों को प्रोत्साहित करें। जो वानप्रस्थ अवस्था में पहुँच गए हैं, वे पूर्णतः निष्क्रिय होने के बजाय अपने भरण-पोषण जितना आर्थिक अर्जन जारी रखें और परिवार को जोड़ने वाले कार्यों में सक्रिय रहें। अनावश्यक झगड़ों, अंधविश्वासों और दूसरों की बुराई देखने की प्रवृत्ति से बाहर आएँ।

जो इन तीनों चरणों को पार कर लेने के बाद भी जीवन जी रहे हैं, वे स्वयं को भाग्यशाली समझें। इस जीवन, इस पृथ्वी और इस संसार के प्रति कृतज्ञ रहें। अपने शरीर को स्वस्थ रखें और मन को भगवान के स्मरण में लगाएँ।

परंतु बात अभी अधूरी रह गई। यह भगवान कौन है? कहाँ रहता है?

कोई ऊपर देखता है। वहाँ यदि अनंत वर्षों तक यात्रा करें तो खुले आकाश और खगोलीय पिंडों के अतिरिक्त कुछ दिखाई नहीं देता। ऐसा आकाश और ऐसे पिंड तो हमारे चारों ओर भी हैं। कोई मंदिर की मूर्ति में भगवान को देखता है, तो मूर्तियाँ मंदिरों और दुकानों में असंख्य हैं। उनमें से सही कौन-सी है? कोई माता-मढ़ में देखता है, तो वेण-वधावा तो एकी-बेकी संख्या में ही आने वाले हैं। गेहूँ के दाने हों या कंकड़, परिणाम एकी या बेकी ही होगा। दाने गिराने से कोई परीक्षा में पास या प्रथम श्रेणी प्राप्त नहीं कर सकता। गरीब अमीर नहीं बन सकता। रोगी निरोग नहीं हो सकता। यदि हम अपनी समस्या का कारण खोजकर उसका समाधान न करें, तो सब व्यर्थ है। जिसे स्वयं का ही बोध न हो, वह बडवा-भूआ दूसरों का कल्याण कर देगा—ऐसा कभी नहीं होने वाला। उसका ध्यान अधिकतर अपने स्वार्थ और महत्व प्राप्त करने पर ही रहेगा।

तो फिर इस भगवान को कहाँ खोजें?

भगवान भी बड़ा अद्भुत है! सबको बाहर खोजने में लगा दिया और स्वयं खोजने वाले के हृदय में जाकर बैठ गया। हमारी दृष्टि हर जगह जाती है, पर अपने ऊपर नहीं जाती। यह चेतना का प्रकाश चौबीसों घंटे हमारे साथ रहता है। हम खाते हैं, पीते हैं, चलते-फिरते हैं, बोलते हैं, सोचते हैं, काम करते हैं, थककर सो जाते हैं, फिर जागते हैं; किसी को स्पर्श करते हैं, कुछ सूँघते हैं, कुछ सुनते हैं, कुछ देखते हैं। शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गंध का इतना विशाल भंडार अनुभव करते हैं, फिर भी अनुभव करने वाले और उसे प्रकाश देने वाली चेतना पर हमारा ध्यान ही नहीं जाता। भगवान वहीं है।

यदि भजना हो तो उस चैतन्य को भजो। केवल अपने भीतर नहीं, बल्कि अपने चारों ओर फैली हुई उस विराट ऊर्जा का अनुभव करो। वह केवल तुम्हारे भीतर नहीं है; तुम्हारी पत्नी या पति, संतान, बहुएँ, भाई-बंधु, मित्र, सगे-संबंधी, शत्रु, हितैषी और अहितैषी—सभी में वही विद्यमान है।

“अखिल ब्रह्मांड में एक तू श्रीहरि, विविध रूपों में अनंत दिखाई देता है।”

जो मैं हूँ, वही तुम हो और वही वह है। तब प्रश्न उठता है कि मैं किससे राग करूँ और किससे द्वेष? क्या ईर्ष्या और जलन की आग में अपना और दूसरों का जीवन नष्ट कर दूँ, या एक-दूसरे के सहायक बनकर सबके कल्याण पर ध्यान दूँ?

जीवन तो क्रिकेट मैच की एक पारी के समान है। मैं शतक बनाऊँ या शून्य पर आउट हो जाऊँ, इस रंगमंच पर अपनी भूमिका निभाकर अंततः अदृश्य हो जाना है। अव्यक्त था, व्यक्त हुआ और फिर अव्यक्त हो जाना है।

भूतकाल अब बदला नहीं जा सकता। जो बीत गया, सो बीत गया। भविष्य का ज्ञान तो राजा राम को भी नहीं था। इसलिए जो शेष है, वह वर्तमान है—यही क्षण।

यदि इस क्षण को गढ़ना प्रारंभ करें, तो जैसे कंकड़-कंकड़ से बाँध बनता है और बूँद-बूँद से सरोवर भरता है, वैसे ही धीरे-धीरे और दृढ़ता से किए गए प्रयास हमें उन्नति की ओर ले जाएँगे—शारीरिक, मानसिक और आध्यात्मिक उन्नति की ओर।

उस चैतन्य भगवान का स्मरण करो जो तुम्हारी चेतना में निवास करता है। प्रत्येक क्षण उसे प्रणाम करके, शुद्ध हृदय से उसका आशीर्वाद प्राप्त कर अपने कार्यों का आरंभ करो। तुम्हें निराशा नहीं मिलेगी।

साथ ही संतोष भी बनाए रखो। दूसरों को देखकर जलने के बजाय, उनमें जो अच्छा है उसे देखकर सीखो, उसका अनुकरण करो और उसी मार्ग पर आगे बढ़ो; सफलता अवश्य मिलेगी।

और हाँ, संगति से सावधान रहो—अपनी भी और अपने बच्चों की भी। एक जैन मुनि मुझसे कहते थे कि यदि आम की केरी का पूरा मधुर स्वाद लेना हो, तो उसके सौ योजन के भीतर भी नीम का वृक्ष नहीं होना चाहिए; अन्यथा उसकी कड़वाहट उसमें आ जाएगी। इसलिए हम किन लोगों के साथ उठते-बैठते हैं, क्या देखते हैं, क्या सुनते हैं और क्या ग्रहण करते हैं—इन सबका प्रभाव हमारे शरीर, मन, विचारों और बुद्धि पर पड़ता ही है। परिणाम भी अवश्य आता है—या तो जीवन मधुर बनेगा या कड़वा। चुनाव हमें करना है।

आत्मविश्वास और आत्मानुसंधान ही सफलता की कुंजी हैं; वेण-वधावा और धागे नहीं। चाहे बकरे की बलि दो या सुखड़ी चढ़ाओ, सच्चा सुख, सच्चा भगवान और सच्ची माता तुम्हारे भीतर ही हैं। खोजोगे तो मिलेंगे, क्योंकि वे तुमसे एक मिलीमीटर भी दूर नहीं हैं।

२ जून, २०२६

Read More

રાજેન્દ્રની વિદાય

રાજેન્દ્રની વિદાય 
(૭.૧.૧૯૭૫ - ૩૦.૫.૨૦૨૬)

મારા મોટાભાઈનો એ ત્રીજા નંબરનો પુત્ર. તેના બે મોટાભાઈ સુરેશ (૧૯૬૯) અને કિરીટ (૧૯૭૨) પછી ૭ જાન્યુઆરી ૧૯૭૫ના દિવસે તેનો જન્મ થયેલો. 

તે જન્મ્યો ત્યારે મંગળવાર એટલે તેનું હુલામણું નામ મંગો રાખેલું. તે ઉજળા ખોળિયે અને રૂપાળો એટલે નજર લાગી જાય તેવો તેથી તેના કાને કે કપાળના ખૂણે મેંશનો ચાંદલો જરૂર કરતાં. તેના પિતા જીવણભાઈને તેના પર હેત એટલું બધું કે સવારે ઉઠે ત્યારથી લઈ મિલમાં જઈ પાછા આવે ત્યારે બસ રાજેન્દ્રનું જ પૂછે. રાજી ભઈ ઉઠ્યો અચૂક બોલે. હું તેનાથી ૧૪ વર્ષ જ મોટો પરંતુ તેનું બાળપણ શરૂ થયું અને મારી પુખ્તતા. તેથી આ અતિ “ભઈ ઉઠ્યો” મને વધુ લાગતું. તેથી એકવાર મારા ભાભીના આણાના ટંકને રંગ કરતાં મેં તેની નીચે ખાસ લાલ રંગથી લખ્યું હતું “ભઈ ઉઠ્યો”. 

ખેમાભાના સંયુક્ત કુટુંબમા તેમની રમિલા (૧૯૬૬) અને કનુભાઇની મીનાક્ષી (૧૯૭૪) પછી ઘરનું એ પાંચમું બાળક એટલે તેના પર સૌનું હેત ઘણું. પછી તો તેમાં ગીતા (૧૯૭૭), પ્રકાશ (૧૯૭૯), તરૂલત્તા (૧૯૮૧), ઉજ્જવલ (૧૯૮૧), ધવલ (૧૯૮૩), રાજન (૧૯૮૭) જોડાતા ખેમાભાના ઘરમાં ચાર પગારની જાહોજલાલીમાં બાળકોને ચાલીમાં પરંતુ બીજા ઘરો કરતાં કંઈક સારું કહી શકાય તેવું બાળપણ મળેલું.

અમારા ત્રણ ભાઈઓના ૧૦ સંતાનો અને બહેન રમિલા મળી અગિયાર જણની એ ટીમ ઘરને હર્યું ભર્યું અને કિલ્લોલ કરતું રાખતી. 

જેમ મારા પર મારી બા પૂંજીબા અને મોટાભાઈ જીવણભાઈનો તાપ રહેતો તેમ મારો તાપ આ બાળકોની ટીમ પર રહેતો. ચાલીની ગંદકીમાં ક્યાંય પણ રમતા હોય પરંતુ સાંજે નોકરીથી હું ઘેર આવું ત્યારે બધા ફટાફટ ઘરભેગા થઈ જતા. અમને તેમને ગંદી સોબત ન લાગી જાય તેનો ડર સતાવતી અને એ પાકી ખબર કે સારી રીતે ભણે તો નોકરી મળે અને નોકરી મળે એટલે જીવન સુખી બને. પરંતુ એક દિવસે જીવણભાઈએ મને તેમના બાળકોને રમવાનું છોડી ભણવાનું કહેતાં ઊંચા અવાજે ટોક્યો એટલે મેં મારો દાબ તેમના પરથી હટાવી લીધો. જો કે મારી બા જમાદાર ઘરડી હતી પરંતુ ઊભી હતી. 

બસ બધું બરાબર ચાલતું હતું. નટવરલાલ વકીલની ચાલીનું અમારું ઘર બાળકોની ચિચિયારીઓથી અને તોફાન મસ્તીથી મસ્ત હતું. ખેમાભા અને જીવણભાઈ મિલમાં જતાં. કનુભાઈ બેંકમાં અને હું સચિવાલય ગાંધીનગરમાં. 

રાજેન્દ્ર ભણાવામાં હોંશિયાર અને ગુજરાતી ગદ્ય પર તેનું સારું એવું પ્રભુત્વ. તે ઘણીવાર ગીતા અને પ્રકાશને ભણવામાં મદદ કરતો. તેથી તેને જોઈને મારા મોટાભાઈ મારી બાને કહેતા પૂંજી તારા સંતાન (પૂનમીયા)ની સામે મારા સંતાનોને હું તેનાથી હોશિયાર બનાવી બતાવીશ. ચેલેન્જ હકારાત્મક હતી તેથી એ વ્યંગ પણ તકરારને બદલે સંયુક્ત કુટુંબની મીઠાશમાં ખટમીઠો સ્વાદ ઉમેરતી. પરંતુ જીવણભાઈને એ ક્યાં ખબર કે બજાર માત્ર ડિગ્રીના ભણતર પૂરતું મર્યાદિત નથી પરંતુ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની દોડમાંથી પાર નીકળવાની એક ભારે મથામણ. 

૧૯૮૫માં હું IAS થયો એટલે હું મસૂરી રવાના થયો અને ૧૯૮૬માં મને ગોધરા સરકારી આવાસ મળતાં લક્ષ્મી, ઉજ્જવલ, ધવલની ટીમ સંયુક્ત કુટુંબમાંથી છૂટી પડી. પછીથી ૧૯૯૦માં મયૂર પાર્કનું ઘર મળતાં કનુભાઈનું કુટુંબ અને ખેમાભા અને પૂંજીબા મયૂર પાર્ક આવી ગયા. હવે ચાલીની એ સૌથી લાંબી હવેલી જેવી લાગતી ઓરડી જીવણભાઈ, રઈભાભી અને તેમના ત્રણ પુત્રોના હવાલે હતી. પરંતુ ચાલીમાં વસ્તી વધી રહી હતી. જીવણભાઈની મિલ ૧૯૮૪માત્ર બંધ થઈ પછી પાછળથી બે મિલો ભેગી કરી કેટલાક કામદારો છૂટા કરી ફરી બેએક વર્ષ ચાલી પરંતુ ફરી પાછી બંધ પડી એટલે આવક વિના જીવન વિતાવવાનું કષ્ટ શરૂ થઈ ગયું હતું. જો કે નસીબે સાથ આપ્યો એટલે સુરેશને પહેલાં ઉદ્યોગ મંત્રીના કાર્યાલયમાં લગાવ્યો, પછીથી એ જી કચેરીમાં અપર ડીવીઝન કલાર્કની નોકરી મળી ગઈ અને જીવન ફરી પાછું પાટે ચડવા લાગ્યું. પરંતુ ચાલીની એ ગંદકી, દારૂ અને રોજની ગાળો કજિયાના કંકાસના વાતાવરણમાંથી અને બધાં બહાર આવી ગયાં તેથી ભાઈ જીવણને ક્યાં સુધી દૂર રખાય? 

એ વખતે ચાલીની બે ઓરડી અને મયૂરનું એક મકાન તેથી ત્રણ ભાઈઓને એક એક ઘર મળી રહે તેથી ૫૪% કનુભાઈની બેંક લોન અને ૪૬% ઘરની મદદ ભેગી કરી ૧૨, તેજવીર પાર્કનું ઘર ખરીદ્યું. પરંતુ કનુભાઈને ત્યાં ફાવ્યું નહી તેથી તે મને વેચી તેમણે ૨૦ મયૂર પાર્કનું ઘર લીધું અને મેં તેમનું ૧૨, તેજવીર મોટાભાઈ જીવણભાઈ માટે પકડી રાખ્યું. પછીથી ૧૯૯૩માં જીવણભાઈ અને રઈભાભીને સમજાવી તેમને તેજવીર પાર્કમાં એ શરતે લઈ આવ્યો કે ન ફાવે તો ચાલીમાં પાછા જતા રહેજો. પરંતુ ચાલી છોડી સોસાયટીનું જીવન કોને ન ફાવે? જીવણભાઈને સર્વિસના નાણાં આવ્યા એટલે અમારી બાકી ચૂકવી દીધી અને તેજવીર પાર્કમાં ગોઠવાઈ ગયા. પછી એક પછી એક એમ નટવરલાલ વકીલની ચાલીની બંને ઓરડી તેમણે વેચી દીધી. 

જીવણભાઈ અને રઈભાભીને સગાવહાલાં આવે તે બહુ ગમે તેથી તેમને ત્યાં મોબતી સોબતીની અવરજવર ચાલુ રહેતી. જીવણભાઈને પાંચ સાળીઓ અને એક જ સાળો ભીખાભાઈ. તેના જન્મ સમયે તેના પિતા ગુજરી જતાં તેની બા ધનીબાએ તેને લાડકોડથી ઉછેરેલો અને એકનો એક ભાઈ તેથી બહેનોનો ખૂબ લાડકવાયો. તેને રેલવેમાં નાનકડી નોકરી તેથી નાની સોબતમાં તેને દારૂની લત લાગી. તે રઈભાભીને ઘેર આવે તો પણ પીવાનું ન ચૂકે. તે વખતે જીવણભાઈના ઘરની રખવાળી કરવા ન પૂંજીબા કે ન હું એટલે મામાએ સુરેશ તો હાથ ન આવે એટલે નાના કિરીટ અને રાજેન્દ્રનો બોટાડવાનું ચાલુ કર્યુ. ત્યાં વળી જીવણભાઈને શું સૂઝ્યું કે તેમના સાળા (કાકાજીના દીકરા)નું સગપણ અમારા કૌટુંબિક ભાઈ બબાભાઈના દીકરા જોડે કરાવી દીધું. બબાભાઈના બે લગ્ન મારા પિતાએ કરાવેલા તેથી તેથી બબાભાઈના દીકરાઓના સગપણની બાબત મારા ભાઈ કેમ મૂકે? પછી શરૂ થઈ જીવણભાઈના રાજેન્દ્ર અને બબાભાઈના નરેશની અવરજવર અને એક મામો હતો અને બીજો ભાઈ ઉમેરાયો. 

હજી તો શરૂઆત હતી ત્યાં રાજેન્દ્ર માટે તેના જેવી જ ઉજળા ખોળિયે કન્યાને પસંદ કરી જીવણભાઈએ તેને પરણાવી દીધો. પરણીને પહેલીવાર જમાઈને ઘેર બેસાડવા જાકાસણા ગામડે બોલાવ્યા અને અમને ખબર મળી કે જમાઈએ એટલો પીધો કે મહોલ્લા આખાને ખબર પડી ગઈ. બસ ખેમા મેમ્બર અને જીવણ મેમ્બરની આબરૂ પર પાણી ફેરવવાનું આ વ્યસને કામ શરૂ કરી દીધું. 

તેને રમિલા, હું, જીવણભાઈ અને આખા કુટુંબે સમજાવ્યો પરંતુ તે સામો જવાબ ન આપે અને ડરીને જતો રહે. હું જિલ્લેથી જ્યારે આવું એટલે જેવો મને જુએ એટલે બહાર જતો રહે તેથી મને તેની સાથે વાત કરવાની કે તેને સમજાવવાની તક જતી રહે. એકવાર હારી થાકીને મેં મારા ધવલને તેની પાસે બેસાડ્યો અને સમજાવવા પ્રયાસ આદર્યો. પરંતુ તેણે જે દારૂ પીવા માટે કૌટુંબિક કારણ આગળ ધર્યું તે મારા ગળે ન ઉતર્યું. ખેર, અમે દૂર અમારી દુનિયામાં અને રાજેન્દ્ર અહીં દૂધવાળીની સોબતમાં તેની લત વધતી ચાલી. 

દારૂ માટે પૈસા તો જોઈએ. ઘરમાંથી ઝઘડીને તેની મા રઈબા પાસેથી પીવાનાં પૈસા માંગે અને ન આપે તો ઉછીના ઉધાર લે. તેના ઉછીના ઉધારનું દેવું એકવાર મેં ચૂકવ્યું અને બીજીવાર સુરેશે. 

તે હવે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાનો જંગ જીતવા કાબેલ રહ્યો ન હતો તેથી મધ્યાહ્ન ભોજન કેન્દ્રમાં સંચાલક બનાવ્યો. બધું બરાબર ચાલતું હતું ત્યાં અક્ષયપાત્ર આવ્યું અને સંચાલકો છૂટા કરાતા તે બેરોજગાર થયો. હું શિક્ષણ કમિશનર તરીકે હતો ત્યારે ભરતભાઈ બાંટયા જે સંસ્થામાં કામ કરતાં તે ગ્રાન્ટ ઈન એઈડમાં પટાવાળામાં લેવાની વાત ચાલી અને સંચાલક સંમત પણ થયા પરંતુ જેવી મારી બદલી થઈ એટલે વાત અભરાઈએ મૂકાઈ ગઈ. વળી પાછો અશોક લેલન્ડના ઓટોમોટીવ મેન્યુફેક્ચરરને ભલામણ કરી ત્યાં કારકૂન બનાવ્યો તો કચેરીમાં જવા આવવા અનિયમિતતાની ફરિયાદો વધી. પગાર મળે એટલે દારૂનો ખર્ચ નીકળે તેથી દારૂનું બંધાણું થઈ ગયું. તેને શું સૂઝ્યું કે કોઈને પૂછ્યા વિના તેણે તે નોકરીમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને તેને મૂકવા જતો હતો તે ભાઈબંધને એ નોકરી ભેટ આપી દીધી. 

બેએક વાર તે સ્ટાફ સિલેક્શનની ગ્રેડ-૪ની નોકરીની લેખિતમાં ઉતીર્ણ થયો પરંતુ જેવો પ્રેકટિકલ ટેસ્ટ આવે એટલે નાપાસ થાય. એકવાર માત્ર ૪૦૦ મીટર દોડી જવાનું હતું. અમે બુટ લાવી આપ્યા, પંદર દિવસ પ્રેક્ટિસ કરાવી પરંતુ જેવી પરીક્ષાની દોડ લગાવી કે તેનો રાઉન્ડ પૂરો ન કરી શક્યો. અધિકારીઓ વીડીયો રેકોર્ડિંગ કેવી રીતે બદલી શકે? 

હવે ઉંમર પણ વધતી ચાલી અને દારૂથી શરીર તૂટતું ચાલ્યું એટલે બીજું શું કરી શકે? બાલવાટિકામાં આઉટ સોર્સિંગમાં સુપરવાઈઝર બનાવ્યો. પરંતુ ત્યાં પણ અનિયમિત રહેવાથી છૂટો કર્યો. મારા ભાઈ જીવણભાઈની મારી સામે ફરિયાદ કાયમ રહી કે મેં તેમના રાજેન્દ્રને કોઈ સારી સરકારી નોકરી ન અપાવી. એમને સરકારી નોકરી મેળવવા જે વૈતરણી પાર કરવાની તેની ખબર નહીં. 

બસ પછી સૌ સૌના ઘેર. રાજેન્દ્ર બેરોજગાર અને દારૂનો બંધાણી. તેના પિતા તેને દરરોજ બોલે. રમિલાફૂઈ, કનુકાકા કે પૂનમકાકા કે સગા વહાલાં, જે આવે તે રાજેન્દ્રને દારૂ છોડવા બોલે, વઢે અને વીનવે પરંતુ તે ન માન્યો. 

ઓછામાં પૂરું પુત્ર સંતાન ન હોવાનું સામાજિક દબાણ. તેને ચારેય દીકરીઓ રૂપાળી. તેની પત્નીએ એક પુત્ર પણ જણ્યો હતો પરંતુ ગામડાની મીડવાઈફની ડિલિવરી કરવાની અણઆવડત અને બાળકને સમયસર ઈન્ક્યુબેટરમાં મૂકવા મહેસાણા કે અમદાવાદ હોસ્પિટલમાં ન લઈ જવાની ભૂલે તે પુત્ર રત્ન ખોવાણું અને રાજેન્દ્ર બોલી ન શક્યો પરંતુ તે દુઃખદ પ્રસંગ પછી તે દારૂડિયો બની ગયો. ઓછામાં પૂરું તેની સૌથી મોટી દીકરી તેના કહ્યામાં ન રહી અને તેના પ્રેમનો ગેરલાભ ઉઠાવી તેને વધુ દુઃખી કરી ગઈ. 

મેં જીવણભાઈ અને રઈભાભીને ઘણીવાર સમજાવ્યા કે તેઓ સુરેશ ભેળા જતા રહે અને રાજેન્દ્રને સ્વતંત્ર જીવન જીવવાની એક તક આપે. પરંતુ આવા દુઃખ અને વ્યસનમાં પોતાના પુત્રને એકલો મૂકી દે તે માવતર તેઓ કેમ બની શકે? બંને જણાં તેના જીવનના રક્ષક બની તેની સાથે જ રહ્યા. મારી રઈભાભીને તો કેટલીય પૂનમો ભરી. બાધા આખડીઓ રાખી. જીવણભાઈને કેટલાય ભૂવા ધૂતી ગયા. પરંતુ રાજેન્દ્રથી વ્યસન ન છૂટ્યું. એકવાર તો મેં તેને સીવીલ હોસ્પિટલમાં ભરતી કરી બહાર ચોવીસ કલાકનો પહેરો બેસાડ્યો જેથી કરીને સતત પંદર દિવસ તેને દારૂથી દૂર રાખી તેને જે દારૂ ન પીવાથી જે પીડા ઊભી થાય તેના શમનના પ્રયાસો થાય. પરંતુ તેરમા દિવસે ક્યાંકથી બારી મળી અને તે હોસ્પિટલમાંથી રવાના થઈ ગયો અને વળી પાછો લતે લાગી ગયો. માવતર શું કરે? ઘરમાં કજિયા ન થાય એટલે ૨૦-૫૦ રૂપિયા હાથમાં આપી દે. 

તેના દારૂડિયા મિત્રો તેનો પીછો ન છોડે. તેઓ પણ દારૂ ન છોડે અને રાજેન્દ્રને પણ ન છોડવા દે. ઋણં કૃત્વા દારૂ પીબેતમાંથી તે ક્યારેય મુક્ત ન થયો. બે પગ ચાલવાના બંધ થયા, વ્હીલચેર પર આવી ગયો પરંતુ તેની દારૂની પરબે જવાનું સમયચક્ર ક્યારેય સમાપ્ત ન થયું. 

બીજી તરફ તેના પિતાને દુર્બળ અને અપંગ પુત્રને જોઈ દયા અને કરૂણા ન ઉપજી. તેને તો એકાવન વર્ષના, પોતાના પગે ન ચાલી શકતા પુત્રને નોકરીએ ચડાવવો હતો જેથી કરીને તે સુખી થાય. તેઓ પોતે પણ મિલ બંધ થઈ ત્યારે ચાલીસ વર્ષના હતા. પછીથી મિલ ફરી ચાલુ થઈ એટલે બે-ચાર વર્ષ કામ કર્યું પરંતુ પછીથી શારીરિક સશકત હોવા છતા બેરોજગાર રહ્યા તે બાબત તેમને યાદ ન રહી અને પડી રહેલા પોતાના વહાલા દીકરાને બોલવાનું બંધ ન કર્યુ. તેમને ગુસ્સો ચડે એટલે ગામડે જતા રહે. વળી પાછા આવે એટલે બોલવાનું ચાલુ. તેમને હજી પણ આશાનું એક કિરણ દેખાય કે તેમના જીવતાજીવત તેમનો દીકરો કામે લાગી સ્થિર થઈ જાય. 

પરંતુ દારૂ દારૂનું કામ કરે. દારૂડિયો દારૂને શું પીવાનો, દારૂ જ દારૂડિયાને પી જાય છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં હળપતિ સમાજમાં વિધવાઓની વધુ સંખ્યા દારૂના દૈત્યને કારણે છે. દારૂની સાથે ખોરાક ન હોય તો તે વ્યસનીનું આયુષ્ય ૪૫-૫૫ માં પૂરું થઈ જાય. રાજેન્દ્રનું પણ તેમ થયું. તેની દીકરીઓ તેનો સમય પસાર કરવાં વ્હીલચેર પર સોસાયટીના નાકે સવાર સાંજ મૂકી આવે, તેના ભાઈબંધો આવે પીવે અને સમય પસાર કરે. તેની પત્ની અરૂણા પણ શું કરે? લાજ મર્યાદાને કારણે હજી મેં તેમનું મોઢું જોયું નથી. તેણે હામ રાખી છૂટક કામે લાગી જેથી ઘરનું ભરણપોષણ થઈ રહે. બહારની મદદ કેટલાં દિવસ ચાલે?

રાજેન્દ્ર એક વ્યક્તિ તરીકે ઉમદા અને લાગણીશીલ ઈસમ. બધાં આટલું બધું બોલી જાય પરંતુ શાંતિથી સાંભળી લેતો. બધાંને વિનયથી બોલાવે. પગે લાગે. કોઈનું અપમાન કર્યું હોય તેવું સાંભળ્યું નથી. હમણાંથી તો તેનો સ્વભાવ બહારના લોકો માટે ખાસ્સો સુધરી ગયો હતો. તે તેની દીકરીઓના સુખે ટકી રહ્યો હતો. જો કે તેની પત્ની અને દીકરીઓને તેની ભાષાનો રંજાડ ખરો. પિતા બોલે તો તેમને તેમની ભાષામાં જવાબ આપી દેતો.

પખવાડિયા પહેલાં જીવણભાઈ પંચાયતોની ચૂંટણીમાં ભટારિયા ગયા હતા તે મંગળવારે પાછા આવ્યા. આવીને બોલવાનું શરૂ કરી દીધું. રાજેન્દ્રએ છેલ્લા એક મહિનાથી ભોજન છોડી દીધું હતું પરંતુ દારૂ નહીં. તે આ દારૂની લત ન છોડી શકવાથી તથા કામે ન લાગવાની રોજની રામાયણથી તંગ આવી ગયો હતો. ગયા મંગળવારે જ્યારે તેના પિતા તેને બોલ્યા તો મનમાં સંકલ્પ કરી લીધો કે તેની દીકરીનો ૨૭ મેના રોજ જન્મદિવસ ઉજવ્યા પછી આ ફાની દુનિયા તેણે છોડી દેવી છે. પરંતુ હજી બે દિવસ પહેલાં જ સુરેશને કહ્યું કે મંગળવારે હોસ્પિટલમાં દાખલ થવું છે. અરૂણાએ ડો પ્રભાકર જોડે વાત પણ કરી લીધી હતી. તેનાં શરીરના અંદર થઈ રહેલા ફેરફારોનો અંદેશો તેને આવી ગયો હતો. 

ગઈકાલે શનિવાર હતો. પુરુષોત્તમ અધિક જ્યેષ્ઠ મહિનાની પૂર્ણિમા બપોરથી શરૂ થઈ ગઈ હતી. તે મહિનાથી જમતો ન હતો. દીકરીઓને કહી આઇસ્ક્રીમ મંગાવી ખાધી. તે બે દિવસથી અરૂણાને કહેતો કે તેને લાપસી ખાવી છે. વિદાયના દિવસે તેણે અરૂણાને ફોન કરી કહ્યું કે તું પાંચ વાગે પાછી આવી જજે. દરરોજ સાડા પાંચ વાગે અરૂણા સિવીલથી ઘેર આવે તેને ટોયલેટ બેસાડે અને પછી નવડાવે. પરંતુ આજે તે મહિના પછી વેફર, દાળ ભાતા જમ્યો હતો તેથી ટોયલેટ કોલ વહેલો આવ્યો અને ન રહેવાયું એટલે તેની દીકરીને બોલાવી ટોયલેટ લઈ જવા કહ્યું. તેણે ફરિયાદ કરી કે તેને ચક્કર આવે છે. ટોયલેટ જઈ તેને દરરોજ અરૂણા ત્યાં જ નવડાવી દેતી તેથી તેણે ટોયલેટની ડોલની જોડે બીજી પાણી ભરેલી ન્હાવાની ડોલ પણ મૂકાવી અને માત્ર રૂમાલ પહેરી અંદર દાખલ થયો અને દીકરી ઘરમાં ગઈ. તેણે દરવાજોની તાળી બંધ કરી ખુરશી પર બેસવા પોઝિશન લીધી અને ખબર નહીં શું બન્યું પંદર મિનિટ પછી ટોયલેટનો દરવાજો ન ખુલ્યો અને બોલાવવા છતાં અંદરથી અવાજ ન આવ્યો તેથી ટોયલેટની બહારની બાજુની બારીમાંથી દંડો નાંખી દરવાજાની તાળી ખોલી તો રાજેન્દ્રનું માથું પાણી ભરેલી ડોલમાં અને પગ પાછળ જાજરૂના મરઘાંની અંદર, તે ઊંધા પડી જવાની સ્થિતિમાં. ટોયલેટની ખુરશી ઉપર તેની જગ્યાએ અને રૂમાલ ખુલી ગયેલો. તેના પિતા મંદિરે બેસવા ગયેલા તેમને બોલાવ્યા. 

અરૂણા આવી ત્યારે તો બધાં ભેગા થઈ દરવાજો ખોલવામાં અને તેને બહાર કાઢી ખાટલામાં સુવડાવવામાં લાગેલા. તેના હ્રદયના ધબકારા બંધ થઈ ગયેલા. ૧૦૮ બોલાવી કે તેણે પણ ચેક કરી જણાવ્યું કે મૃત્યુ પામ્યા છે છતાંય આશાની ઉમીદ લઈ એલજી હોસ્પિટલ લઈ ગયા. ત્યાં ડયુટી પરના સ્ટાફે ચેક કરી મૃત જાહેર કર્યા અને કહ્યુ કે તેમને દાખલ કરવાનો કેસ કઢાવશો તો પોસ્ટ મોટર્મ વગેરે બધી વિધિ પૂરી કરવી પડશે એટલે તે બધું પડતું મૂકી તેનું મૃત શરીર ઘેર લાવ્યા અને સગા સંબંધીઓને ફોન કરી ખબર મોકલી અંતિમ વિધિની તૈયારી શરૂ કરી દીધી. 

 એક મહિનો અનાજથી દૂર રહેવાથી અથવા ઓછા પોષણને કારણે તેની કૃષ થઈ ગયેલી કાયાને લોહી પંપ કરવા હવે તેનું હ્રદય થાકી ગયું હતું એટલે heart arrest થઈ બંધ પડી ગયું અને ૫૧ વર્ષના અમારા નોકરીભિલાષી રાજેન્દ્ર તેમની પત્ની અરૂણા, ચાર દીકરીઓ અને ખેમ પરિવારને મૂકી રવાના થઈ ગયા. તેમના મૃત શરીરની શાંતિ જોઈ થતું કે તેમણે કોઈ ફરિયાદ વિના આમ અકસ્માતે આ દુનિયા અને આ કુટુંબ છોડી દીધા. અરૂણાએ તેની ખૂબ સેવા કરી પરંતુ તેને પૂરો સાથ આપ્યા વિના તે આમ અચાનક ચાલી નીકળ્યો. બસ પળવારમાં રાજેન્દ્ર હતા ન હતા થઈ ગયા.

તેમનો દેહ ગઈ રાત્રે પૂર્ણ ચંદ્રની ચાંદનીના અજવાળે રાત્રે સવા અગિયાર વાગે અગ્નિદેવને આહુતિ થઈ ગયો. મધરાત હતી છતાં તેમની અંતિમ યાત્રામાં ૧૦૦થી વધુ પુરુષો જોડાયા. ઘેર પચાસથી વધુ મહિલાઓ આવી. ભટારિયા કુટુંબ, તેમની સાસરી, મોસાળ, માસિયાઈ, બે સોસાયટી, સૌ ભેળાં થઈ ગયા. પરંતુ તેમના પ્રત્યેનો આ પ્રેમ અને લાગણી જોવા તે હવે ન રહ્યા. જીવણભાઈને ઘેર જઈશું ત્યારે આશાની આંખે જોતી એ બે આંખો છેવટે બુઝાઈ ગઈ. ધાર્યું એનું જ થયું.

પ્રિય રાજેન્દ્રને ભાવભીની શ્રદ્ધાંજલિ. ઈશ્વર તેમના આત્માને પરમ શાંતિ અર્પે અને જો પુનર્જન્મ હોય તો ક્યાંક એવી જગ્યાએ સ્થાન આપે જ્યાં સુખ, ખુશહાલી અને શાંતિ હોય. 

પૂનમકાકા
૩૧ મે ૨૦૨૬

Read More

Soma Rasa

When the British Bombay Government launched a manuscripts collection programme in 1866 and collected about 17000 manuscripts through Bhandarkar Oriental Institute of Pune with the help of British and Indian researchers, the major collection received from Kashmir, Rajputana, Gujarat, Maharashtra, South India and Central provinces in different scripts. Their analysis suggests their origination from present day Haryana, Punjab (both) and northwestern region of the subcontinent. 

Mandala 2-7 are the most ancient, followed by 8-9, 1 and 10. Within 2-7, the order is 6, 3, 7, 4, 2, 5, followed by 8, 9, 1, 10. 

2-Gritsamada-Punjab-Sapta Sindhu, 3-Vishvamitra-Sarasvati region- eastern Punjab; 4-Vaman’s Gautama-Northwest Punjab; 5-Atri-Punjab-Haryana; 6-Bhardwaj-Sarasvati-Drishadvati-; 7-Vashishtha-Punjab-Sarasvati Basin; 8-Kanva Angiras- Northwest India; 9- many families; 10- eastern development; 1- composite collection from various traditions.

Commentary of Sayana in 14th century and Vijayanagar Empire Scholarly system was the major source. 

The Vedas already existed as living oral traditions. The colonial-era work mainly: centralized manuscripts, printed comparative editions, created catalogues, preserved texts that might otherwise have decayed.

Mandal-9 of Soma is organised around Soma.

Soma was simultaneously: a sacred plant, a ritual drink, a deity, a cosmic principle. The Soma juice was extracted, filtered and offered during Vedic yajnas.

The hymns of Mandala 9 describe: pressing Soma, purification through wool filters, flowing streams, intoxication, divine inspiration, immortality, ecstatic consciousness. Mandala 9 is not a “family book” but a ritual anthology. This is why scholars believe it was compiled later than the main family mandalas, even though some hymns inside it may be very ancient.

Interestingly, the heritage of most of the major and ancient Mandalas of the Rigveda can be associated with the northwestern regions of the Indian subcontinent — including present-day Punjab, Kashmir and parts of Pakistan — since many of the sage family traditions connected with these Mandalas belonged to that geographical and cultural region.

Most of the ancient Mandalas of the Rigveda carry distinct family traditions, but the Soma Mandala draws hymns from many traditions and priestly lineages.

Soma also has links with the Iranian Haoma tradition — the same linguistic shift from “S” to “H” that made us “”Hindu” instead of “Sindhu”.

Whether Soma was a plant, a ritual drink, a deity or a cosmic principle is still debated. But as the Soma Mandala progresses, Soma gradually transforms into light, inspiration, divine mind, immortality and cosmic flow.

Indian astrology later placed Soma — the Moon — as the ruler of the human mind, while Ayurveda connected lunar energy with plant life, bodily fluids and reproductive cycles.

Ancient people saw the Moon moving oceans outside and emotions inside — probably why “lunatics” were blamed on the full moon long before modern stress and smartphones arrived.

It is also possible that early Vedic yajnas involved sacrificial traditions, where ritual drinks accompanied communal feasts and ceremonies.

Babur’s Baburnama does describe mountain regions of the Himalayas and a tribe from one region wandering with magic flasks filled with fermented fruit drink around their necks and enjoying sips.

So somewhere between Vedic yajnas, Himalayan brews and modern wine culture, humanity seems to have preserved one uninterrupted civilizational principle: a mysterious drink has an extraordinary ability to make people feel divine, poetic and philosophical.😁

Humans, however, often adopt the physical substance first and only later begin searching for the cosmic order behind it.

26 May 2026

Read More

Begging is an offence

Begging is an offence under the Bombay Prevention of Begging Act, 1959. It remains in force in Maharashtra and Gujarat, while other states have enacted their own laws. Uttar Pradesh has the Uttar Pradesh Prohibition of Beggary Act, 1975. The Act empowers the police to arrest a person found begging, and the magistrate may either release the person on bond or detain him in a certified institution.

However, the practical question remains: who will bear the burden of detaining, feeding, rehabilitating, and monitoring such large numbers of people? Therefore, begging has never really stopped. At times beggars are part of organised criminal chains, and sometimes they even act as informers because of their constant visibility on roads and public spaces. Religious places, railway and bus stations, restaurants, markets, traffic crossings, and other crowded areas are common places where beggars are seen. Many religious-minded or fearful people offer them food or money in the belief that such charity earns punya.

Narendra Modi once narrated a story about a beggar who could not get alms the entire day despite wandering everywhere. Hungry and exhausted, he imagined a piece of bread in one hand and a pinch of salt in the other. He pretended to dip the bread in salt, ate imaginary morsels, and then drank a glass of water to satisfy himself.

A gentleman observing him asked what he was doing. The beggar explained how he was trying to settle his hunger with imaginary food. The gentleman then asked, “If you had to imagine food anyway, why imagine only bread and salt? You could have imagined rich dishes, vegetables, pickles, sweets, or anything you liked most.”

The beggar had no answer.

The lesson of the story is that when one has to dream or imagine, one should not dream small. One must project even a small picture on a bigger screen to make it larger in life.😊

Read More

Ahmedabad to Mecca: Haj of Anwar

Ahmedabad to Mecca: Sacred Journey of a Haj

Haji Anwar, a tailor from Ahmedabad, recently returned from the sacred pilgrimage of Haj to the holy city of Mecca. He travelled in a 37-day package tour that cost nearly ₹1.75 lakh, of which ₹21,000 came as government subsidy. With the subsidy scheme now discontinued and the costs of airfare, accommodation, transport and food sharply rising, similar Haj packages today cost close to ₹3 lakh.

Anwar is the second Haji I have met personally. The first was an Accounts Officer who once worked under me. He had gifted me a small bottle of Zamzam water after his pilgrimage, but never described the journey in detail. Anwar, however, unfolded the entire experience before me yesterday with simplicity and devotion.

Their group consisted of forty pilgrims travelling through a Haj tour operator. The journey began with a flight from Ahmedabad to Jeddah, a journey of about four and a half hours. From Jeddah they travelled about 100 plus kilometres by air-conditioned coach to Mecca, covering the distance in about two hours. Thus, within a single day, a pilgrim from India reaches the holiest city of Islam.

Mecca during Haj resembles a sea of humanity. Millions of pilgrims from every corner of the world gather there dressed alike in plain white garments, erasing distinctions of wealth, race, language and nationality. Towering hotels, vast roads, giant cooling systems, metro lines, medical camps, food courts, security arrangements and volunteer services operate day and night to manage the immense congregation. It is perhaps among the largest annual movements of human beings anywhere in the world.

After checking into their hotel in Mecca, the group rested for four days, as the rituals of Haj follow a fixed sequence and timetable. Meals were arranged in the hotel, while numerous eateries and community kitchens around the city catered to pilgrims from different countries.

The Kaaba, towards which Muslims across the world turn five times a day in prayer, stands at the centre of Masjid al-Haram in Mecca. Draped in black cloth embroidered with golden verses, it is regarded as the House of Allah and the spiritual axis of Islam. For a Muslim, Haj is not merely a journey but the fulfilment of a lifelong spiritual calling — a moment when one stands among millions before the Almighty in equality, humility and surrender.

On the sixth day, the pilgrims assembled in groups carrying only two pairs of clothes and simple bedding. Leaving behind comforts, they walked nearly four kilometres towards the plains of Arafat. There, under open skies, pilgrims spend their days in prayer and reflection. Though basic amenities and food are arranged free of cost, the stay remains intentionally austere, reminding pilgrims of simplicity and human equality before God.

From Arafat they moved onward according to the prescribed sequence of rituals stayed for two more nights in another plain. Many stretches are covered on foot despite metro facilities, because the crowds are extraordinarily large. At Mina and nearby grounds, pilgrims spent nights in vast tented settlements that function like temporary cities.

They later returned to the Grand Mosque in Mecca to perform the Tawaf — seven anti-clockwise circumambulations of the Kaaba while dressed in unstitched white cloth symbolising purity and detachment from worldly identity. During the circumambulation, pilgrims try to touch or gesture towards the revered Black Stone, believed to have descended from heaven, and also offer prayers near places associated with Prophet Muhammad.

Anwar described the sight of the Kaaba during Tawaf as unforgettable. Thousands upon thousands of pilgrims circumambulate together in slow circular movement around the sacred structure, like waves revolving around a silent centre. From the upper floors, the human flow appears like a white river moving continuously without pause. The sound of prayers, footsteps, supplications and recitation rises softly into the night air while giant cooling fans spray fine mist over exhausted pilgrims. Despite the crowd, a strange discipline prevails, as if millions are moving to one rhythm.

For a Muslim, Haj is not merely a journey but the fulfilment of a lifelong spiritual calling — a moment when one stands among millions before the Almighty in equality, humility and surrender.

Thereafter comes the Sa’i, the ritual walk between the hills of Safa and Marwah, commemorating the struggle of Hajar in search of water for her child. Today the hills are enclosed within enormous multi-storeyed, air-conditioned galleries through which thousands of pilgrims move continuously. Wheelchair and assistance services are available for the elderly and disabled.

The pilgrimage also includes the symbolic ritual of stoning the pillars representing Satan, recalling the resistance of Prophet Ibrahim against temptation. Pilgrims throw seven pebbles at the designated structure as a reminder of overcoming evil and inner weakness.

At the conclusion of the rituals, each pilgrim offers the sacrifice of a goat. Much of the meat is distributed through community kitchens and charitable arrangements serving pilgrims and the needy. Those who wish may also cook for themselves.

Among the most cherished moments for many pilgrims is visiting the sacred Well of Zamzam within the Grand Mosque complex. According to Islamic tradition, the well sprang miraculously in the desert for Hajar and her infant son Ismail. Even today, millions drink its water with reverence. Modern systems now pump, purify and distribute Zamzam water on a massive scale through cooling stations spread across the mosque complex. Pilgrims carry bottles of this holy water home for family and friends as a blessed remembrance of Haj.

Once the rituals in Mecca were completed, Anwar’s group travelled around 450 kilometres by coach to Medina, the city of Prophet Muhammad. Medina, unlike the intensity of Mecca, is remembered for its calmness and serenity. Pilgrims spend days offering prayers at the Prophet’s Mosque and paying respects near the tomb of Prophet Muhammad. Anwar described the atmosphere there as deeply peaceful, where thousands sit silently in devotion.

After spending a week in Medina, the pilgrims boarded their return flight to Ahmedabad, carrying with them bottles of Zamzam water, prayer beads, dates and memories of a journey they consider transformative.

I asked Anwar what changes in a person’s life after becoming a Haji.

He replied softly, “It is like being born again from the mother’s womb. A Haji must live with purity and honesty — not tell lies, not steal, return borrowed money, avoid adultery and crime, offer namaz regularly and walk on the righteous path. If one abandons these principles, one ceases to deserve the honour of being called a Haji.”

“Is it something like our belief in taking a holy dip in the Ganga and beginning life anew?” I asked.

“It may be even more demanding,” he said. “A Haji is expected not merely to wash away sins, but to avoid committing them again.”

If Haj truly inspires an individual to become more disciplined, humble, devoted and morally conscious, then one may ask whether supporting such pilgrimages — with reasonable eligibility criteria of income, age and family limits — can also be viewed as an investment in nurturing responsible and ethical citizens.

23 May 2026

अहमदाबाद से मक्का : हज की एक पवित्र यात्रा

अहमदाबाद के एक दर्जी हाजी अनवर हाल ही में इस्लाम के सबसे पवित्र तीर्थ — मक्का — की हज यात्रा पूरी करके लौटे हैं। उन्होंने 37 दिनों की एक पैकेज यात्रा की, जिसकी कुल लागत लगभग ₹1.75 लाख थी, जिसमें ₹21,000 की सरकारी सब्सिडी शामिल थी। अब सरकार द्वारा सब्सिडी योजना बंद कर दिए जाने तथा हवाई यात्रा, ठहरने, भोजन और परिवहन के खर्च बढ़ जाने से यही यात्रा आज लगभग ₹3 लाख तक पहुँच चुकी है।

अनवर दूसरे हाजी हैं जिनसे मुझे व्यक्तिगत रूप से मिलने और हज यात्रा के अनुभव सुनने का अवसर मिला। पहले एक अकाउंट्स ऑफिसर थे जो कभी मेरे अधीन कार्यरत थे। उन्होंने हज से लौटकर मुझे ज़मज़म का पानी भेंट किया था, पर यात्रा का विस्तृत वर्णन नहीं किया। अनवर ने कल बड़ी सादगी और श्रद्धा के साथ अपने सम्पूर्ण अनुभव मेरे सामने रखे।

उनका दल चालीस यात्रियों का था, जो एक हज टूर ऑपरेटर के माध्यम से गया था। यात्रा अहमदाबाद से जेद्दा तक लगभग साढ़े चार घंटे की हवाई उड़ान से प्रारम्भ हुई। वहाँ से लगभग 100+ किलोमीटर की दूरी वातानुकूलित बस द्वारा तीन घंटे में तय कर वे मक्का पहुँचे। इस प्रकार भारत से चला एक यात्री एक ही दिन में इस्लाम के सबसे पवित्र नगर तक पहुँच जाता है।

हज के दिनों में मक्का मानो मानवता का अथाह समुद्र बन जाता है। संसार के हर कोने से लाखों श्रद्धालु एक जैसे सादे सफेद वस्त्र धारण कर वहाँ पहुँचते हैं, जहाँ धन, जाति, भाषा और राष्ट्रीयता के भेद स्वतः विलीन हो जाते हैं। ऊँचे-ऊँचे होटल, चौड़ी सड़कें, विशाल शीतलन व्यवस्थाएँ, मेट्रो रेल, चिकित्सा शिविर, भोजनालय, सुरक्षा तंत्र और हजारों स्वयंसेवक दिन-रात इस विराट जनसमूह की सेवा में लगे रहते हैं। यह संभवतः विश्व में मानवों के सबसे बड़े वार्षिक समागमों में से एक है।

मक्का पहुँचकर उनका समूह होटल में ठहरा और चार दिनों तक विश्राम किया, क्योंकि हज की प्रत्येक रस्म एक निश्चित क्रम और समय-सारणी के अनुसार सम्पन्न होती है। भोजन की व्यवस्था होटल में थी, जबकि नगर में विभिन्न देशों के यात्रियों के लिए अनेक सामुदायिक रसोइयाँ और भोजनालय भी संचालित होते हैं।

मक्का की मस्जिद-अल-हरम के मध्य स्थित काबा वह पवित्र स्थल है जिसकी ओर संसारभर के मुसलमान दिन में पाँच बार नमाज़ के लिए मुख करते हैं। सुनहरे अक्षरों से कढ़े काले वस्त्र से आच्छादित यह इमारत इस्लाम की आध्यात्मिक धुरी और “अल्लाह का घर” मानी जाती है। किसी मुसलमान के लिए हज केवल एक यात्रा नहीं, बल्कि जीवन भर की आध्यात्मिक आकांक्षा की पूर्णता है — वह क्षण जब मनुष्य लाखों लोगों के बीच समानता, विनम्रता और पूर्ण समर्पण के साथ ईश्वर के सामने खड़ा होता है।

छठे दिन यात्रियों ने केवल दो जोड़ी वस्त्र और साधारण बिस्तर साथ लिया तथा समूहों में लगभग चार किलोमीटर पैदल चलकर अराफात के मैदान की ओर प्रस्थान किया। खुले आकाश के नीचे वहाँ श्रद्धालु प्रार्थना, आत्मचिंतन और इबादत में समय बिताते हैं। भोजन और मूलभूत सुविधाएँ निःशुल्क उपलब्ध होने के बावजूद वहाँ का जीवन जानबूझकर अत्यंत सादा रखा जाता है, ताकि मनुष्य ईश्वर के समक्ष अपनी समानता और क्षुद्रता को अनुभव कर सके।

अराफात से वे निर्धारित क्रम में आगे दूसरे मैदानों की ओर बढ़े और वहाँ दो रातें और बिताईं। यद्यपि मेट्रो रेल की सुविधा उपलब्ध है, फिर भी भीड़ इतनी अधिक होती है कि अनेक यात्री लंबी दूरियाँ पैदल ही तय करते हैं। मीना और उसके आसपास के क्षेत्रों में तम्बुओं के विशाल नगर बस जाते हैं, जहाँ लाखों यात्री अस्थायी रूप से निवास करते हैं।

इसके बाद वे पुनः मक्का की विशाल मस्जिद में लौटे और तवाफ की रस्म अदा की — अर्थात काबा की सात बार वामावर्त परिक्रमा। इस दौरान सभी यात्री बिना सिले सफेद वस्त्र पहनते हैं, जो सांसारिक पहचान से विरक्ति और पवित्रता का प्रतीक माने जाते हैं। परिक्रमा करते समय श्रद्धालु “हजरे अस्वद” अर्थात स्वर्ग से आया माना जाने वाला पवित्र काला पत्थर स्पर्श करने या उसकी ओर संकेत करने का प्रयास करते हैं। वे उन स्थानों पर भी इबादत करते हैं जो पैग़म्बर मुहम्मद से जुड़े माने जाते हैं।

अनवर ने बताया कि तवाफ के समय काबा का दृश्य अविस्मरणीय होता है। हजारों-लाखों श्रद्धालु एक साथ धीमी गोलाकार गति में उस पवित्र केंद्र की परिक्रमा करते हैं, मानो किसी शांत धुरी के चारों ओर सफेद लहरें घूम रही हों। ऊपर की मंज़िलों से देखने पर यह जनसमूह एक अविरल बहती श्वेत नदी जैसा प्रतीत होता है। रात के वातावरण में दुआओं, कदमों और कुरान की तिलावत की धीमी ध्वनियाँ गूँजती रहती हैं, जबकि विशाल शीतलन यंत्र थके हुए यात्रियों पर जल की महीन फुहारें छोड़ते रहते हैं। इतनी भीड़ के बावजूद वहाँ एक अद्भुत अनुशासन दिखाई देता है, मानो लाखों लोग एक ही लय में चल रहे हों।

इसके बाद “सई” की रस्म होती है, जिसमें श्रद्धालु सफा और मरवा पहाड़ियों के बीच सात बार चलते हैं। यह हाजरा द्वारा अपने पुत्र इस्माइल के लिए पानी की खोज के संघर्ष की स्मृति है। आज इन पहाड़ियों को विशाल बहुमंज़िला वातानुकूलित गलियारों में परिवर्तित कर दिया गया है, जहाँ हजारों यात्री निरंतर चलते रहते हैं। वृद्ध और दिव्यांग यात्रियों के लिए व्हीलचेयर और अन्य सहायता सेवाएँ भी उपलब्ध हैं।

हज यात्रा में शैतान का प्रतीक माने जाने वाले स्तंभों पर कंकड़ मारने की रस्म भी शामिल है। यह पैग़म्बर इब्राहीम द्वारा प्रलोभनों का विरोध करने की स्मृति है। यात्री सात कंकड़ फेंककर बुराई और आंतरिक दुर्बलताओं पर विजय का प्रतीकात्मक संकल्प लेते हैं।

रस्मों के समापन पर प्रत्येक यात्री बकरे की कुर्बानी देता है। उसका अधिकांश मांस सामुदायिक रसोइयों और जरूरतमंदों में वितरित कर दिया जाता है। जो यात्री चाहें, वे स्वयं पकाकर भी भोजन कर सकते हैं।

यात्रा के सबसे पवित्र और भावनात्मक क्षणों में से एक है मस्जिद परिसर में स्थित ज़मज़म के पवित्र कुएँ का दर्शन। इस्लामी परम्परा के अनुसार यह जलस्रोत रेगिस्तान में हाजरा और उनके शिशु इस्माइल के लिए चमत्कारिक रूप से प्रकट हुआ था। आज भी करोड़ों श्रद्धालु श्रद्धा के साथ इसका जल ग्रहण करते हैं। आधुनिक प्रणालियों द्वारा इस जल को शुद्ध कर विशाल स्तर पर मस्जिद परिसर में वितरित किया जाता है। यात्री इसे बोतलों में भरकर अपने घर, रिश्तेदारों और मित्रों के लिए आशीर्वादस्वरूप लेकर आते हैं।

मक्का की रस्में पूर्ण होने के बाद अनवर का दल लगभग 450 किलोमीटर दूर स्थित मदीना पहुँचा, जो पैग़म्बर मुहम्मद का नगर माना जाता है। मक्का की तीव्रता की तुलना में मदीना अपनी शांति और सौम्यता के लिए याद किया जाता है। वहाँ श्रद्धालु कई दिनों तक पैग़म्बर की मस्जिद में नमाज़ अदा करते हैं और उनके रौज़े पर श्रद्धापूर्वक हाज़िरी देते हैं। अनवर ने बताया कि वहाँ का वातावरण अत्यंत शांत और आध्यात्मिक होता है, जहाँ हजारों लोग मौन भाव से इबादत में लीन रहते हैं।

एक सप्ताह मदीना में बिताने के बाद वे विमान द्वारा अहमदाबाद लौटे। उनके साथ था — ज़मज़म का पानी, खजूर, तस्बीह और एक ऐसी यात्रा की स्मृतियाँ, जिसे वे आत्मिक रूपांतरण मानते हैं।

मैंने अनवर से पूछा, “हाजी बनने के बाद मनुष्य के जीवन में क्या परिवर्तन आता है?”

उन्होंने शांत स्वर में कहा,
“यह मानो माँ की कोख से पुनर्जन्म लेने जैसा है। एक हाजी को सत्य और पवित्रता का जीवन जीना चाहिए — झूठ न बोलना, चोरी न करना, उधार लौटाना, अपराध और व्यभिचार से दूर रहना, नियमित नमाज़ अदा करना और नेक रास्ते पर चलना। यदि वह इन सिद्धांतों से भटक जाए, तो वह हाजी कहलाने के योग्य नहीं रहता।”

मैंने पूछा, “क्या यह हमारी गंगा-स्नान की उस मान्यता जैसा है जिसमें मनुष्य पाप धोकर नया जीवन आरम्भ करता है?”

अनवर मुस्कराए और बोले,
“शायद उससे भी अधिक कठिन। हाजी केवल पाप धोता नहीं, बल्कि फिर पाप न करने का संकल्प लेकर लौटता है।”

यदि हज वास्तव में किसी मनुष्य को अधिक विनम्र, अनुशासित, भक्तिपूर्ण और नैतिक बनाता है, तो यह विचारणीय है कि आयु, आय और परिवार जैसी उचित सीमाओं के साथ ऐसी यात्राओं को सहयोग देना क्या एक जिम्मेदार और सदाचारी नागरिक समाज के निर्माण में निवेश नहीं माना जा सकता?

23 मई 2026

Read More

Left and Right

Left and Right

The terms “Left” and “Right” in politics originated during the French Revolution. In the French National Assembly, those supporting monarchy, church authority and preservation of hierarchy sat on the right side of the presiding chair, while those advocating popular sovereignty, equality and radical reforms sat on the left. From that physical arrangement emerged two enduring political traditions.

Historically, almost every empire and monarchy survived through some combination of centralized authority, social hierarchy and control over dissent. Ancient kingdoms, feudal empires, the Sultanates, the Mughal Empire and later the British Raj maintained rule not merely by military power but also by creating ideological structures that justified inequality and obedience. Kings ruled through divine authority, Mughal emperors through imperial-centralized sovereignty, and the British through colonial bureaucracy and racial superiority. Every system cultivated a loyal administrative class while keeping the majority divided by caste, religion, ethnicity or economic dependence.

The social order in the Indian subcontinent also evolved through graded inequalities where terms like “Shudra” historically came to represent large sections placed lower in the hierarchy. Over centuries, social and religious barriers often prevented equality of opportunity and dignity. In modern political language too, new labels and insults emerge for dissenters or marginalized sections. The recent use of the word “cockroaches” in political and social discourse reflects the same dangerous tendency of dehumanising sections of people by reducing them to creatures rather than recognizing them as equal citizens. History repeatedly shows that whenever societies begin describing groups of human beings in degrading terms, democratic morality weakens and divisions deepen.

In contemporary India, critics argue that the model of governance at present has increasingly emphasized centralized messaging, disciplined political communication and strong leader-centric governance. Supporters consider this a source of political stability and national confidence, while critics see continuity with older traditions of concentrated authority where image management becomes more important than democratic dialogue. The modern media ecosystem, party discipline and centralized decision-making often ensure that only a controlled narrative reaches the public sphere.

At the same time, many ordinary citizens continue to express concerns over unemployment, inflation, rising educational costs and unequal access to opportunities. Economic growth without broad social justice can deepen frustration among the youth and working classes. When governments focus excessively on symbolism, publicity or identity politics, the immediate concerns of livelihood, wages, healthcare and education risk being overshadowed.

A democratic republic, however, cannot sustain itself merely through authority or electoral victories. The moral foundation of modern democracy rests upon the constitutional principles of justice, liberty, equality and fraternity. These principles reject both hereditary privilege and political dehumanisation. The majority in a democracy certainly has the right to govern through elections, but democracy becomes meaningful only when the majority also protects dissent, safeguards minorities and ensures dignity for the weakest citizen.

True nationalism is not measured by unquestioning obedience to rulers but by the condition of the common people. A society becomes stronger when citizens can speak freely without fear, when criticism is treated as democratic participation rather than disloyalty, and when economic progress reaches workers, farmers, students and the unemployed. History shows that empires survive for some time through discipline and control, but enduring civilizations survive through justice and public trust.

Therefore, the real challenge before modern India is not whether it chooses Left or Right, but whether it preserves the constitutional balance between authority and liberty, development and equality, nationalism and humanity. A republic flourishes when power remains accountable to the people and when no citizen is reduced to a social label, political stereotype, “cockroach,” or inherited hierarchy.

Read More

Pashupati Seal of Indus Valley Civilisation

Reinterpreting the “Pashupati” Seal of the Indus Valley Civilisation:

Kingship, Ecological Balance, and Symbolic Coexistence

The famous “Pashupati” seal from the Indus Valley Civilisation has generally been interpreted either as a proto-Shiva image, a fertility symbol, or a ritualistic religious figure. However, a closer iconographic reading of the seal suggests an alternative possibility: the seal may represent a political philosophy of ecological balance and mediated coexistence among competing powers embodied through wild animals.

The seal depicts a centrally seated horned male figure wearing elaborate headgear and ornaments. Around him appear four powerful wild animals — elephant, tiger, rhinoceros, and buffalo — while two horned deer or antelopes are shown below the seat. Unlike ordinary Indus seals depicting a single animal, this composition presents multiple potentially antagonistic species in a controlled and symmetrical arrangement. Such organization appears intentional rather than decorative.

A notable feature is that the animals represented are not passive or domestic creatures. Each symbolizes independent territorial power in the wild. The tiger and buffalo embody predator-prey tension. Rhinoceroses and elephants compete for ecological space and generally avoid direct confrontation. Yet on the seal, these forces coexist without conflict around the central seated figure. This may indicate that the figure represents not merely a deity, but an authority regulating equilibrium among competing natural and social powers.

The orientation of the animals strengthens this interpretation. The tiger, rhinoceros, and buffalo appear visually directed toward the seated figure, while the elephant is shown differently, possibly turning away or positioned independently. Such directional variation may carry symbolic meaning. Ancient iconography frequently used body orientation to indicate hierarchy, alliance, submission, independence, or territorial distinction. The elephant’s differing direction may therefore suggest a separate domain of authority or an autonomous power existing within a broader political order.

The masculine characteristics of the imagery are also significant. The central figure appears male, and most surrounding animals display features associated with male power such as horns, muscularity, and aggressive posture. Even the deer or antelope beneath the throne-like seat appear horned and therefore likely male. This consistent emphasis on virility and dominance may indicate a symbolic assembly of competing masculine powers unified under a central authority.

Such a reading permits reinterpretation of the term “Pashupati.” Rather than meaning solely “lord of animals” in a theological sense, the figure may represent a ruler, chief, or mediator maintaining order among rival clans, totems, territories, or belief systems symbolized by animals. Individual Indus seals containing single animals may have represented distinct guilds, clans, ritual traditions, trade groups, or local identities, while the composite seal symbolized a supralocal authority harmonizing them.

This interpretation gains strength when viewed in the broader archaeological context. Thousands of seals from sites such as Mohenjo-daro, Harappa, Dholavira, and Lothal contain brief inscriptions and animal imagery. Their find-spots — often in workshops, trading zones, and administrative areas — suggest that many seals served economic or political functions rather than purely devotional ones. The recurring placement of script above the animal imagery may indicate ownership, office, clan identity, or administrative designation.

The persistence of animal symbolism in later South Asian traditions also deserves attention. Bulls, elephants, tigers, serpents, buffaloes, and deer continued to hold religious and political significance in later Hinduism, Jainism, and Buddhist traditions. Jain tirthankaras became identified through animal symbols, while Hindu traditions linked major deities with specific animal companions or embodiments. Although direct continuity cannot be conclusively established, the endurance of animal-centered symbolic systems across millennia suggests long cultural memory.

Another intriguing aspect is the ritual symbolism seen in several Indus seals. Certain “standard devices” positioned before animals resemble lamps, covered fire altars, incense stands, or ritual platforms. These have invited comparisons with later Iranian and Avestan fire symbolism associated with Zoroastrianism and the Avesta. While such parallels remain speculative, they point toward wider Bronze Age networks of symbolic exchange across the Indus and Iranian worlds.

Modern AI-assisted analysis may help advance such interpretations by examining correlations among:

• animal types,
• script sequences,
• seal locations,
• trade routes,
• and directional patterns of imagery.

If recurring sign clusters consistently correlate with specific animals or regions, this may reveal administrative, territorial, or symbolic structures embedded within the undeciphered script.

The “Pashupati” seal therefore may not merely represent an early deity in meditation. It may embody a more complex vision: a ruler seated at the centre of competing ecological and social forces, preserving coexistence among powerful and potentially hostile groups. In this reading, the seal becomes not only a religious artifact, but also a philosophical statement on governance, balance, and ordered plurality in one of the world’s earliest urban civilizations.

18 May 2026

Read More